गिरिजाप्रसाद कोइराला: नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनका महापुरुष

गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपालका एक विशिष्ट राजनीतिक व्यक्तित्व थिए, जसले नेपाली राजनीतिमा लामो समयसम्म योगदान दिए। उनी नेपाली कांग्रेसका वरिष्ठ नेता मात्र नभई लोकतान्त्रिक आन्दोलनका प्रमुख हस्ती पनि थिए। नेपालको लोकतन्त्र स्थापनादेखि गणतन्त्रको जग बसाल्नेसम्म उनको भूमिका अविस्मरणीय छ।

प्रारम्भिक जीवन र राजनीतिक यात्रा

गिरिजाप्रसाद कोइरालाको जन्म सन् १९२४ अप्रिल ४ मा भारतको बिहार राज्यको सहसराममा भएको थियो। उनका पिता कृष्णप्रसाद कोइराला नेपालमा प्रजातान्त्रिक चेतनाको अगुवा थिए। पारिवारिक पृष्ठभूमि नै प्रजातान्त्रिक संघर्षमा जोडिएको हुँदा गिरिजाप्रसाद कोइराला किशोर अवस्थादेखि नै राजनीतिक रूपले सक्रिय भए।

उनले नेपाली कांग्रेसको स्थापना र संगठित संघर्षमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा सक्रिय रूपमा लागी उनले नेपालमा राणाशासनको अन्त्यका लागि काम गरे। नेपाली कांग्रेसको सशस्त्र संघर्षमा समेत उनको योगदान थियो।

लोकतान्त्रिक आन्दोलन र सरकार सञ्चालन

२०४६ सालको जनआन्दोलनमा उनले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरे। सोही आन्दोलनको सफलतासँगै नेपालमा बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनःस्थापना भयो। त्यसपछि २०४८ सालको आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गरेपछि गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने।

उनको पहिलो कार्यकालमा औद्योगिक सुधार, आर्थिक उदारीकरण, र समावेशी विकासलाई प्राथमिकता दिइएको थियो। तर, राजनीतिक अस्थिरता र तत्कालीन परिस्थितिले गर्दा सरकारले पूर्णरूपमा इच्छित परिणाम हासिल गर्न सकेन।

२०५६ सालको निर्वाचनपछि फेरि नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा उनले सरकार चलाए। त्यस क्रममा उनले नेपालमा शान्ति प्रक्रिया अगाडि बढाउने कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले।

माओवादी शान्ति प्रक्रिया र गणतन्त्र स्थापनामा भूमिका

नेपालको सशस्त्र द्वन्द्व (२०५२-२०६३) को समयमा गिरिजाप्रसाद कोइरालाले राजनीतिक सहमतिको वातावरण निर्माण गरे। २०६३ सालको जनआन्दोलनपछि माओवादीलाई मूलधारको राजनीतिमा ल्याउन उनले खेलेको भूमिका ऐतिहासिक रह्यो। उनले नै २०६३ को शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर गराएका थिए, जसका कारण नेपालमा दशकौं लामो हिंसात्मक द्वन्द्वको अन्त्य भयो।

उनकै नेतृत्वमा नेपाल अन्तरिम संविधानमार्फत गणतन्त्र घोषणातर्फ अघि बढ्यो। अन्ततः २०६५ सालमा नेपाल औपचारिक रूपमा गणतन्त्र घोषित भयो।

व्यक्तिगत जीवन र विरासत

गिरिजाप्रसाद कोइराला आफ्नो सरल जीवनशैली र निष्ठाका लागि परिचित थिए। उनले जीवनभर प्रजातन्त्रको स्थापनाका लागि संघर्ष गरे। उनले नेपाली कांग्रेसलाई बलियो बनाउन, नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा सुचारु गर्न, र समावेशी राजनीतिलाई अगाडि बढाउन महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याए।

२०६६ चैत ७ गते (सन् २०१० मार्च २०) मा उनको निधन भयो। उनको निधनले नेपालले एक असल राजनेता गुमायो।

निष्कर्ष

गिरिजाप्रसाद कोइराला नेपाली राजनीतिक इतिहासका एक अपूर्व नेता थिए। उनको योगदानलाई नेपाली जनताले सधैं सम्झिरहनेछन्। शान्ति प्रक्रिया, लोकतन्त्र, र गणतन्त्र स्थापनाका लागि उनले पुर्‍याएको योगदान अमूल्य छ। नेपाली कांग्रेस मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाली राजनीतिक परिदृश्यमा उनको नाम सदैव अमर रहनेछ।