नेपालको राजनीतिक प्रयोगशीलता: लोकतान्त्रिक आकांक्षा, भू–राजनीतिक वास्तविकता र हालको आन्दोलनको यथार्थ
सन् १९५१ पछि नेपालको राजनीतिक यात्राले शासन प्रणाली, विचारधारा र नेतृत्वका क्षेत्रमा निरन्तर प्रयोगको इतिहास बोकेको छ। सात दशकमा राजतन्त्रदेखि पञ्चायत, बहुदलीय लोकतन्त्र हुँदै संघीय गणतन्त्रसम्मका रूपान्तरणहरूले परिवर्तनको श्रृंखला त देखाएका छन्, तर स्थायित्व र जिम्मेवार शासन अझै दुर्लभ छ। यो अस्थिरता अहिले पनि देखिन्छ — विशेषतः हालका Gen Z आन्दोलनहरू र तिनबाट उत्पन्न राजनीतिक तरलतामा।
१. नयाँ पुस्ताको असन्तोष र अस्थायी राजनीतिक उथलपुथल
हालैको Gen Z आन्दोलनले स्पष्ट रूपमा देखायो — नयाँ पुस्ता देशको दिशा, असमानता र भ्रष्ट राजनीतिक संस्कृतिप्रति असन्तुष्ट छ। यो आन्दोलनले देशव्यापी भावनात्मक ऊर्जा र न्यायको मागलाई जगाएको छ। तर, यस्ता स्वतःस्फूर्त आन्दोलनहरू लामो अवधिका नीतिगत सुधारतर्फ रूपान्तरण हुन कठिन हुन्छन्, किनकि कुनै पनि राष्ट्र स्थायी परिवर्तनतर्फ त्यतिबेलामात्र अघि बढ्छ जब त्यहाँ संगठित राजनीतिक नेतृत्व र स्पष्ट नीतिगत मार्गदर्शन हुन्छ।
जनताको पीडा वास्तविक छ, आक्रोश जायज छ, तर नेतृत्वहीन र टुक्रिएका आन्दोलनहरूबाट दीर्घकालीन समाधान सम्भव छैन। राष्ट्रलाई दिशा दिन संगठित, जिम्मेवार र नीति–आधारित राजनीतिक संरचना अपरिहार्य हुन्छ — नत्र यो अस्थायी भावनात्मक लहरले मात्र इतिहासमा अर्को “राजनीतिक प्रयोग” थप्नेछ।
२. संस्थागत कमजोरी, विचारधारात्मक क्षरण र नैतिक पतन
नेपालमा दलगत राजनीति अब विचारधाराभन्दा बढी व्यक्ति–केन्द्रित र सत्तासाझेदारी–मुखी बनेको छ। नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले) र अन्य परम्परागत दलहरू आफ्ना संस्थापक सिद्धान्तबाट विमुख हुँदै गएका छन्। दलहरू अब नीति र दृष्टिकोणभन्दा बढी गठबन्धन, सत्ताको अंकगणित र व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित छन्।
यस अवस्थाले नयाँ पुस्तामा राजनीतिक दुराव र निराशा जन्माएको छ — जसले हालको आन्दोलनलाई जन्म दिएको हो। जब विचारधारा, नैतिकता र संस्थागत संरचना कमजोर छन्, तब असन्तुष्ट जनताले पनि स्पष्ट विकल्प पाउँदैनन्। यही कारण, नेपालमा आन्दोलनहरू उठ्छन्, तर नीति सुधार र संस्थागत पुनर्गठनमा परिणत हुन सक्दैनन्।
अब समय आएको छ — विद्यमान राजनीतिक दलहरूले जनतासामु औपचारिक रूपमा माफी माग्नुपर्छ, विगतका असफलता, भ्रष्टाचार, र जनविश्वासको ह्रासका लागि। उनीहरूले सार्वजनिक रूपमा दल सुधारको प्रतिवद्धता जनाउनुपर्छ, समयको मागअनुसार आफ्ना संरचना, दृष्टिकोण र आचरण सुधार गर्नुपर्छ। साथै, भ्रष्टाचार, नातावाद र पक्षपातविरुद्ध शून्य सहिष्णुता (Zero Tolerance) नीति अवलम्बन गर्ने प्रतिज्ञा गर्नुपर्छ — केवल शब्दमा होइन, व्यवहार र संस्थागत संयन्त्रमा पनि।
३. भू–राजनीतिक सन्तुलन र आन्तरिक अस्थिरता
नेपालको राजनीति अझै पनि भारत, चीन र पश्चिमी शक्ति–सन्तुलनबीच डोलिरहेको छ। भारतको ऐतिहासिक प्रभाव, चीनको बढ्दो आर्थिक संलग्नता, र पश्चिमी मुलुकहरूको विकास–सहयोगले नेपाललाई सधैं सन्तुलन साध्न बाध्य बनाएको छ।
तर समस्या सन्तुलनको होइन, यसको आन्तरिक व्यवस्थापनको हो — जब दलहरू आफ्ना विदेशी सम्बन्धहरूलाई राष्ट्रिय हितभन्दा माथि राख्छन्, तब नीति निर्माण बाह्य प्रभावको दास बन्न पुग्छ। यसले राष्ट्रिय सहमति भन्दा बढी विभाजन जन्माउँछ।
४. लोकतान्त्रिक परिपक्वता र मार्ग–सुधार
नेपाललाई अब आन्दोलन र प्रतिक्रियाभन्दा माथि उठेर संस्थागत स्थायित्व र विचारधारात्मक स्पष्टता तर्फ अघि बढ्नुपर्छ।
सुधारका प्रमुख आधारहरू:
विचारधाराको पुनर्जागरण: दलहरूले आफ्ना मूल मूल्यहरूमा फर्किनुपर्छ र आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ।
Gen Z को रचनात्मक सहभागिता: युवाहरूको असन्तुष्टि मात्र होइन, उनीहरूको नीतिगत सोचलाई पनि संस्थागत प्रक्रियामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।
संस्थागत स्वायत्तता: संसद, न्यायपालिका र संवैधानिक निकायहरू दलगत नियन्त्रणबाट स्वतन्त्र हुनुपर्छ।
सन्तुलित परराष्ट्र नीति: भारत, चीन र पश्चिमी देशहरूबीचको सम्बन्धलाई राष्ट्रिय हित र दीर्घकालीन रणनीतिमा आधारित गर्नुपर्छ।
राजनीतिक आचारसंहिता र उत्तरदायित्व: हरेक दलले भ्रष्टाचारमुक्त र नातावादविरहित शासन प्रणालीको लागि ठोस आचारसंहिता अवलम्बन गर्नुपर्छ।
५. निष्कर्ष
नेपालको हालको राजनीतिक परिदृश्य अस्थिर देखिए पनि यो निराशाजनक होइन — यो एउटा संक्रमणकालीन अवस्था हो, जहाँ जनताको चेतना, विशेषतः Gen Z को जागरण, नयाँ दिशा खोज्दैछ। तर, परिवर्तनको स्थायित्व केवल आन्दोलनबाट होइन, संगठित नेतृत्व, संस्थागत सुधार, नीति–आधारित लोकतान्त्रिक अभ्यास र दलहरूको आत्म–सुधार बाट मात्र सम्भव हुन्छ। राष्ट्रको भविष्य भावनाले होइन, विवेकले निर्देशित हुनुपर्छ — किनकि नेतृत्वहीन भीड क्षणिक प्रभाव त पार्न सक्छ, तर राष्ट्रको स्थायी निर्माण केवल जवाफदेही, पारदर्शी र नैतिक राजनीतिक प्रणाली ले गर्न सक्छ।