धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रवाद: सहअस्तित्वको सम्भावना र व्यावहारिक अभ्यास
धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रवाद प्रायः विरोधाभाषी विचारधाराको रूपमा बुझिने गरिन्छ। एकातिर धर्मनिरपेक्षता राज्यलाई सबै धर्मप्रति तटस्थ राख्न जोड दिन्छ भने अर्कातिर राष्ट्रवादलाई कहिलेकाहीं धार्मिक वा जातीय एकरूपताको उपकरणका रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। यद्यपि, समकालीन विश्वका धेरै देशहरूमा यी दुई सिद्धान्तले सहअस्तित्व गरेर स्थायित्व, समावेशिता, र राष्ट्रिय एकता कायम राखेका उदाहरणहरू प्रशस्तै पाइन्छन्। प्रस्तुत लेखले धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रवादबीचको अन्तर्सम्बन्ध, व्यावहारिक अभ्यास, र नेपालसहित भारत, अमेरिका र फ्रान्सका दृष्टान्तमार्फत यसको समग्र मूल्यांकन गर्ने प्रयास गरेको छ। राजनीतिक दर्शनमा धर्म र राष्ट्रप्रेमबीचको सम्बन्ध ऐतिहासिक रूपमा जटिल रहँदै आएको छ। कतिपय अवस्थामा यी दुई धारणालाई परस्पर विरोधी ठानिए पनि व्यवहारमा तिनले एक अर्कालाई सुदृढ गर्ने काम गरेका छन्। धर्मनिरपेक्षता धार्मिक सहिष्णुताको आधार हो भने राष्ट्रवाद देशप्रतिको निष्ठा र पहिचानको बोध हो। यी दुई विचार एकैसाथ अँगाल्ने सम्भावनाबारे गहिरो छलफल गर्नु आवश्यक छ। धर्मनिरपेक्षताको आधुनिक अवधारणा युरोपको पुनर्जागरण र फ्रेन्च क्रान्तिपछि विकसित भयो, जसले राज्य र धर्मको स्पष्ट अलगावमा जोड दियो। धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रमा राज्य कुनै पनि धर्मसँग औपचारिक सम्बन्ध राख्दैन र सबै नागरिकलाई आस्थाको स्वतन्त्रता सुनिश्चित गर्छ। यसको सारतत्व नै सहिष्णुता, विविधताप्रतिको सम्मान, र निष्पक्ष शासन हो। राष्ट्रवाद राष्ट्र निर्माणको भावनात्मक, सांस्कृतिक र राजनीतिक उपकरण हो। यसले साझा इतिहास, भाषा, संस्कृति र भूगोललाई राष्ट्रको पहिचान बनाउँछ। राष्ट्रवादले नागरिकहरूमा स्वाभिमान र एकताको भावना विकास गर्छ। तथापि, यदि नियन्त्रणमा नराखिएमा, राष्ट्रवाद विभेदकारी र बहिष्कारी पनि बन्न सक्छ। भारत संविधानतः धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र हो। यहाँ बहुधार्मिक, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक समाज छ। यद्यपि, राष्ट्रवादको भावना पनि बलियो छ। स्वतन्त्रता संग्रामका नेता महात्मा गान्धी, डॉ. अम्बेडकर र नेहरू धर्मनिरपेक्षताका पक्षपाती थिए, तर उनीहरूमा गहिरो राष्ट्रप्रेम थियो। भारतमा आजसम्म पनि राष्ट्रिय सुरक्षा, समृद्धि र एकताको सन्दर्भमा राष्ट्रवादी नीति सक्रिय रूपमा कार्यान्वयन हुँदै आएको छ। संयुक्त राज्य अमेरिका धर्मनिरपेक्ष संविधान भएको राष्ट्र हो। यद्यपि, “In God We Trust” भन्ने भावनात्मक अभिव्यक्ति रहेको भए पनि सरकार र धर्मबीच स्पष्ट विभाजन छ। राष्ट्रपति अब्राहम लिंकनदेखि लिएर बराक ओबामासम्मका नेताहरूले धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रवाद दुबैलाई सन्तुलनमा राखी नेतृत्व गरेका छन्। फ्रान्समा Laïcité (लाइसिटे) नामक धर्मनिरपेक्ष नीति छ, जसले राज्यलाई धर्मबाट पूर्णतः पृथक राख्दछ। फ्रान्सको राष्ट्रिय गौरव भाषा, कला, संस्कृति र गणतन्त्रमा आधारित छ। यहाँ धर्म पूर्णतः व्यक्तिगत विषय हो, तर राष्ट्रप्रतिको निष्ठा सार्वजनिक चेतनाको केन्द्रविन्दुमा रहन्छ। नेपालले २०६३ सालमा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रको घोषणा गर्यो। यसको उद्देश्य बहुजातीय, बहुधार्मिक, बहुभाषिक समाजबीच सहिष्णुता र समावेशिता कायम गर्नु हो। नेपालको राष्ट्रवाद इतिहास, संस्कृति, भूगोल र सार्वभौमिकता प्रति गर्वमा आधारित छ, जुन कुनै एक जाति वा धर्मको एकाधिकारमा आधारित छैन। अतः नेपालमा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रवाद अभ्यास गर्न सम्भव छ, यदि नीति र व्यवहार सन्तुलित रूपमा अघि बढाइयो भने। धर्मनिरपेक्षता र राष्ट्रवाद परस्पर विरोधी होइनन्, बरु उनीहरूलाई एकैसाथ अंगाल्न सकिन्छ। जब राष्ट्रले धार्मिक सहिष्णुता, नागरिक स्वतन्त्रता, र राष्ट्रिय पहिचानलाई सन्तुलित रूपले व्यवहारमा उतार्छ, तब धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रवादको अभ्यास सम्भव हुन्छ। भारत, अमेरिका र फ्रान्स जस्ता राष्ट्रहरूले यसलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गरेका छन्। नेपालले पनि यो बाटो समात्न सक्छ, जसले लोकतन्त्र, सामाजिक समावेशिता र राष्ट्रिय एकतालाई अझ सुदृढ बनाउन मद्दत गर्नेछ। Bhargava, Rajeev. Political Secularism in India. Oxford University Press. Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. Taylor, Charles. Secularism and Freedom of Conscience. Harvard University Press. Constitution of India, 1950. Constitution of Nepal, 2015. French Ministry of Education. Laïcité in French Political Culture.सारांश (Abstract)
१. भूमिका (Introduction)
२. धर्मनिरपेक्षता: अवधारणा र परिप्रेक्ष्य
३. राष्ट्रवाद: परिभाषा र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
४. धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रमा राष्ट्रवादको सम्भाव्यता: तीन वैश्विक दृष्टान्तहरू
४.१ भारत
४.२ अमेरिका (USA)
४.३ फ्रान्स
५. नेपालको सन्दर्भमा धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रवाद
६. निष्कर्ष (Conclusion)
सन्दर्भसूची (References)